martes, 14 de xullo de 2015

En toles cases cuecen fabes y, na mía, a garfellaes

[La Voz del Trubia, agostu 2015]

Díxose siempre del aburrimientu que da por comer, y pienso yo que, dacuando, da tamién por tocar la diana. Y dígolo porque hai unos díes ocurrióse-y a dalguna cabeza pensante dientro'l Conseyu Regulador de la Indicación Xeográfica Protexida "faba asturiana" que los comercios solo puedan emplegar el términu faba pa los productos de la variedá que se produz embaxo esta marca, y que s'emplegue y xeneralice'l términu castellanu alubia nos demás casos.

Y lo que nun podemos dexar de ver equí ye, en primer llugar, un problema d'orde prácticu y raigañu llingüísticu, porque ye evidente que'l términu alubia ye desconocíu pa bona parte de la población asturiana, que cuando quier acastellanar l'autóctonu faba tira tan sistemática como incorrectamente del cast. haba. P'aclarar la situación, vamos dicir que'l términu ast. faba y el cast. haba son lo qu'en llingüística se conoz como una pareya de 'falsos amigos', esto ye, términos asemeyaos pero con sentíos diferentes. Más d'ún ablucará, pero, en términos xenerales, l’ast. faba equival al cast. alubia o habichuela, y, en sen contrariu, cast. haba equival al ast. fabona o faba de mayu. Imaxinen ustedes l'enguedeyu que podría dase nuna transacción comercial, y quiciabes tengan ehí un guión pa dalguna secuencia d'una película de Woody Allen, cuando non de los hermanos Marx.

Pero lo que más nos esmolez afuera d'esta mena d'escenes que se diben dar, y qu’ún ensin munchu esfuerzu ye a imaxinar, ye'l tracamundiu conceutual llingüísticu de fondu que se remana. Y ye que, a lo fondero'l razonamientu'l Conseyu Regulador, hai un despreciu evidente pola entidá del asturianu, que nun se ta considerando como lo que ciertamente ye, un llingua distinta de la castellana. De fechu, l'usu que pretende imponese ye'l mesmu que se da en Castiella ente los falantes de castellanu. En Castiella, n’efectu, solo se conocen les voces asturianes faba y fabes nun contestu que los pon en relación cola fabada asturiana. Ello llevólos a considerar que la faba (en singular dicen fabe, reconstruyendo dende l’ast. fabes) ye un tipu  o variedá de la so alubia, la que s’usa na fabada. Bien de veces alderiqué con castellanos, tratando de convencelos de que la faba nun ye la raza de faba de la fabada, sinón la voz asturiana qu'equival al cast. alubia, y que n'Asturies hai fabes pintes, y fabes de munches otres variedaes mui diferentes de les de la fabada. Pero nada, nun hai manera. La llingua castellana, polo tanto, garró'l nuesu términu faba y dio-y el sentíu d'una marca o raza concreta de alubia, y asina ye como lu empleguen los falantes castellanos. Pues, nun tengan dulda, esi ye l'usu que pretenden afitar n'Asturies, lo qu’equival a interpretar l’asturianu, vergonzosamente, como una ‘quilma de voces’ pa usu y disfrute del castellanu.


Surde, per otru llau, de manera natural, la pregunta más xeneral no que fai a esta cuestión: ¿tien realmente sentíu permitir el rexistru d'un términu común (un 'apellativu') d'una llingua, nesti casu faba, ya imponer que naide más nun pueda usalu? En 2010, Ángeles Durán, vecina de Vigo, rexistró la propiedá del Sol y, nun quedando neso, dio en rexistrar tamién la Glayida de Tarzán. L’americanu nel qu’ella s’inspiró rexistrara yá cuantayá la Lluna y un bon carapiellu  planetes, y cunten amás d'esi mesmu paisanu que-y vendiera una parcela de Selene al mesmu John Travolta. Na mio opinión, el rexistru d’apellativos d'una llingua cai dientro la mesma categoría qu'estos otros rexistros, que nun ye otra que la de la pura mazcayada. Yo encamiénto-ys, amás, a los del Conseyu Regulador, qu’anden con procuru col rexistru la faba, porque a Ángeles Durán tán argayándo-y enriba agora les denuncies poles quemaes solares y demás, que pa eso ye la dueña’l Sol. Yo, por exemplu, podría rexistrar les vocales y les consonantes y pregúntome cómo diben ser quien a formar la palabra faba ensin elles pa tornar la mio denuncia. Son coses de la doble articulación del llinguaxe…