venres, 17 de xullo de 2015

Hestoria de la fía l'emperador Constantín (anónimu)

[Traducción íntegra (inédita) de Pablo Suárez]


Equí entama la Hestoria de la fía l'Emperador Constantín, que foi'l primer Emperador de Roma, a quien so pá, por mala iniquidá, como nun-y quixo consentir que xaciera con ella, mandó matala a dos escuderos, que nun quixenon matala, y metiénonla nuna nave, y dempués foi muyer del Rei d'España.


1.      



            Oyéi esti cuentu, que'l primer emperador qu'hebo en Roma dempués de la natalidá de nuesu señor Dios Xesucrito, foi l'emperador Constantín, que comenzó reinar n'añu de la dicha natividá trescientos noventa y seis[1]. Y esti emperador tenía la más formosa muyer por esposa que naquella dómina s'atopara, y l'emperador taba tan namoráu d'esta muyer, qu'él amábala sobre toles coses d'esti mundu. Y foi voluntá de Dios qu'esta muyer cayó n'enfermedá, y conociendo la muyer qu'ella debía morrer d'esta malura, fixo venir l'emperador, y díxo-y:

            —Oh señor, vós sois lo que yo más amo y más amé nesti mundu, y sabéi, señor, que yo siéntome cerca la muerte. Y pues con vós, señor, yo nun puedo deteneme, pensé no muncho que vós me queréis, y poro, yo siento munchu mayor sufrimientu pol gran dolor que yo pienso que vós sufriréis pola mio muerte del que siento yo por min mesma. Y asina, pues yeme necesario xebrame de vós, yo, mio señor, ruégovos y requiérovos por mercé que vós me deáis un don de les coses que yo vos demandaré.

            Y l'emperador prometió-ylo, pol gran amor que-y tenía, que-y cumpliría toles coses que pudiera mui de bon aquel, na so vida y na so muerte.

            —Agora entós, mio señor —dixo la emperatriz—, acercái la vuesa boca a la mía, que por gran amor que yo vos teo yo quiero besavos.

            Y l'emperador, por gran amor que tenía a la so muyer, que vía que morría, besóla, y díxo-y:

            —Mio amor y dulce y queríu, yo ruégovos por amor míu que vos confortéis, que, si a Dios-y presta, vós nun morreréis d'esta malura, y ruégovos que garréis confuertu. Que sabéis que la vida vuesa ye vida y allegría mía, y la vuesa muerte fora pa min muerte y trabayu, y dolor pa min grande, mientres que yo viviera, y dempués de la vuesa muerte nun tendría sinón dolor. Que bien sabéis vós, muyer mía, que yo a otra cosa d'esti mundu nun teo amor sinón a vós, y too me ye nada dempués de vós.

            Entós respondió la emperatriz:

            —Oh gran emperador y señor de los Cristianos, sabéi que yo confortárame de bon aquel; mas bien sabéis que, cuando la muerte tien que venir, nengún confuertu nun se ye a dar. Pero, al cabu y al cantu, toos tenemos que morrer, y yo conozo de xuru que la muerte ta cerca de min, y munchu tiempu yo nun puedo tar con vós. Y poro, mio señor, yo ruégovos y requiérovos, por tol amor qu'hai ente yo y vós, que vos preste confortavos pola mio muerte, y que nun sintáis pena na vuesa persona. Y quiero, señor, que vós me prometáis llegalmente que nun garraréis muyer, nun siendo que sía tan formosa como yo so, y qu'esti guante que yo agora vos do, qu'encualle xustamente na so mano.

            Y desque la emperatriz-y lo dixo too, asina-y lo prometió l'emperador na so bona fe. Y entós foi voluntá de Dios que la emperatriz pasó d'esta vida.


2.      



            Y l'emperador, desque vio la so muyer muerta y pasada d'esta vida, quedó enforma desconfortáu y desconsoláu, y sintió mui grande pena. Polo que, con mui grande honor que-y fixo faer, y con grandes funerales, talos como pertenecen a muyer d'emperador, foi metela nun perguapu monumentu, y dempués vistióse de negro con tola so xente de la corte. Y dempués l'emperador sintió tan grande tribulación en sigo mesmu por esta so muyer, que pesllóse dientro una cámara, na qu'él tolos díes faía'l so duelu y lloraba mui amargosamente la so muyer, que nun había dal home que fora quien a confortalu por esta so muyer. Y al emperador nun-y quedara de la so muyer sinón una fía, que yera la más formosa qu'hebo naquel tiempu en mundu, y yera d'edá de dolce años. Y como los barones del emperador vienon que'l so señor taba con tantu dolor y trabayu[2] por mor de la so muyer, qu'él tanto amaba, garranon el conseyu de dir al emperador cortésmente a arreprendelu pola gran tribulación que pola so muyer sentía. Entós vinienon los barones al emperador, y dixénon-y:

            —Señor, lo que vós faéis nun ye nengún honor, y nun dais bon exemplu a la vuesa xente. Polo qu'encamentámosvos que d'esti duelu y d'esta pena que vós pola vuesa muyer sentís, vos deáis confuertu. Pensar podéis que, naquella muerte, otru conseyu nun se pue dar nin tomar. Que, si per lloru y per duelu la muyer vuesa y señora nuesa pudiera tornar de muerte a vida, tola vuesa xente vos aidara enforma a llorar, fasta que retornara de muerte a vida. Y dempués, arriendes d'esto, señor, rogámosvos humildosa y mui caramente que garréis muyer, darréu que vós nun tenéis fíu home que dempués de vós pueda reinar.

            Y entós l'emperador, delantre los sos barones, entamó fuertemente a suspirar pola muerte la so muyer, qu'él tanto amaba. Y respondió a los sos barones:

            —Oh mui sabios y mui lleales, yo conozo bien que lo que vosotros me dicís, pol mio gran bien y pol mio gran provechu y amor me lo dicís, y ruégovos que, por esto que yo vos vo dicir, que por naide nun sía arreprendíu, y garrái nesto aquel conseyu que conozáis que bonu sía. Sabéi que, cuando la mio muyer morrió, yo prometí-y que llegalmente yo enxamás nun garraría muyer, si nun yera tan formosa como ella yera, y que-y encuallara un guante de la so mano qu'ella me dexó. Y esto yo cuido qu'enxamás nun pudiera atopase en tol mundu. Y poro, yo encamiéntovos pa que me tengáis por escusáu; que por nenguna cosa d'esti mundu yo nun-y viniera a menos, a la mio muyer, pol gran amor que yo-y tenía, d'esto que yo-y prometí.

            Y cuando los barones oyenon la respuesta que l'emperador-yos dio, quedanon perablucaos, y dixenon ente ellos mesmos:

            —De xuru, nun pue ser que l'emperador nuesu señor nun tea afuera xuiciu, cuando tala respuesta nos dio, y podemos conocer, si de necesidá nos fora, qué mala ayuda tendríemos d'él, y si él morriera, el reinu quedara ensin heriede, y en breve tiempu fóranos necesario tener estrañu señor.

            Y sobre esto, los barones partiénonse de delantre l'emperador, y tuvienon el so conseyu y fixenon guetar si podríen atopar nenguna muyer o donciella que-y pudieran dar por esposa, que fora tan formosa como yera la primera, y enxamás nun pudienon atopar nenguna muyer que fora tan formosa sinón la so fía mesma. Y pensanon los baronos en fala-y d'ella, que la garrara por muyer, d'au-yos quedara señor, y qu'a aquella él nun podría dicir que non por fechu de formosura. Y asina, tornanon los barones al emperador, y dixénon-y lo que pensaran. Y cuando l'emperador oyó lo que-y dixenon los sos barones, quedó mui maraviáu, y díxo-ys:

            —Agora mesmo, d'esti fechu nun vos podría responder.

            Y los barones marchanon. Y l'emperador quedó con gran pensamientu por mor de lo que los sos barones-y dixeran. Y tando pensando l'emperador pa sigo mesmu, la so fía pasó delantre d'él, y vio l'emperador la so fía tan formosa, que les pallabres de los sos barones entamanon fae-y efeutu, y apelló la so fía y díxo-y:

            —Amuésame la to mano.

            Y la so fía apurrió-yla, y l'emperador púnxo-y el guante na mano, el que-y quedara de la so muyer, ma de la so fía, y el guante quedába-y perbién. Y entós l'emperador Constantín díxo-y qu'él quería qu'ella fora la so muyer, y entamó dici-y tol fechu a la so fía, y díxo-y que convenía qu'ella fora la so muyer por aquella razón. Y cuando la so fía entendió lo que so pá-y dixo, amorteció de gran dolor que sintió polo que so pá-y dixera; y cuando ella tornó nel so xuiciu, ella respondió a so pá y díxo-y:


3.      



            —¡Ai, dulce y mui queríu padre mio y señor! Muncho me maravío de vós polo que me dicís, y temo muncho que vós nun teáis afuera xuiciu y que los malos espíritus nun tean al rodiu de vós. Y poro, mio queríu pá, yo ruégovos pol verdaderu Dios omnipotente que vós, nel intre, confeséis los vuesos pecaos a un sabiu sacerdote y recibáis penitencia por tolo que vós dixestis. Y enxamás, queríu pá, d'esti fechu nun faléis, desque sabéi, queríu pá, que si enxamás d'esti fechu vós me faláis, enxamás de min nun tendréis fía: que yo mesma sedré aquella que me daré la muerte.

            Entós respondió l'emperador a la so fía, y díxo-y la promisión qu'él fixera a so ma de la qu'ella morriera, y díxo-y el conseyu que-y dixeran los sos barones, y cómo él nun atopaba muyer denguna a quien-y encuallara'l guante que so ma-y dexó, nin fora tan formosa como yera ella:

            —Si non vós, mio fía, y asina yo quiero, de xuru, observar la promisión que fixi a la vuesa ma. Y poro, dulce fía mía querida, convién faese, y sedréis amaridada col más altu príncipe y señor del mundu. Y yo quiero qu'asina sía pol gran amor que yo tenía a la vuesa ma, y ruégote, fía, que me beses y que faigas esto cola to bona voluntá y col to bon amor.

            Y la donciella entendió la voluntá de so pá, y qu'al cabu y a la fin nun podía defendese, nin podría en nenguna manera del mundu, y díxo-y:

            —Pá y señor mio, darréu que vós queréis ser el mio maríu y que yo sía la vuesa muyer, tan aína como podáis requeríi tolos vuesos barones pa cumplir la so voluntá, y has dici-yos que vós queréis garrar muyer ensin voluntá que vós nun teníeis, y entós yo consentiré nello, de mou talu, sicasí, que vós me prometáis llegalmente nun tener rellación carnal conmigo, y en tolos otros deleites que vós queráis coyer de min, yo consentiré nello.

            Y esto prestó-y enforma al emperador, y prometió-ylo. Dempués l'emperador fixo axuntar tolos sos barones, y díxo-ys qu'él quería consentir naquello qu'ellos-y dixeran, esto ye, qu'él quería garrar por muyer la so fía, y dicho esto, delantre tolos sos barones, esposóla por muyer suya, y fíxose gran solaz y gran fiesta, que duró ocho díes. Y tando l'emperador asina cola so fía y viéndola tan formosa, salió-y del so corazón el duelu y l'angustia que tuviera pola so muyer, y el gran amor que-y tenía, y per un tiempu tevo bien cola so fía. Y asina, tratando cola so fía, l'emperador foi tan amburiáu pola so formosura qu'entamó echase atrás d'aquello que-y prometiera, y animáu d'espíritu desordenáu dixo una nueche que la tenía na so cámara:

            —Dulce fía mía: en ti punxi dafechu'l mio amor, y enxamás yo nun pudiera pensar que dala cosa d'esti mundu yo pudiera tanto amar como lo faía con to ma: yo fáigolo contigo. Y poro, amor y fía mía, yo ruégote por Dios y por amor míu qu'a ti nun te preste que yo muerra pola to culpa. Qu'has saber, si esto asocediera, que cometieras mui fuerte pecáu y fuerte crime, si to pá, y el to maríu, morriera pola to culpa. Y has saber, mio fía, que yo nun puedo servar la promisión de la castidá que fixi cuando te garré por muyer.

            Y cuando la infanta entendió la mala voluntá de so pá, y que más bien quería xacer con ella que non observa-y lo que-y prometiera, pensó nel so corazón de nun consentir de nengún xeitu nesti pecáu, y qu'enantes quería recibir la muerte que non faer nin consentir n'asemeyada cosa. Polo que, nin per pallabres nin per menaces que l'emperador so pá-y fixo, ella nun quixo consentir a la so voluntá, y vieno en gran ira de so pá por esta razón. Y l'emperador, por esta razón, ensin dala mercé, asina como aquel que taba animáu de mal espíritu, xulgóla a muerte, y pa execución d'esti fechu, tou furiosu y enllenu d'ira y d'iniquidá, ordenó a dos escuderos sos, qu'a media nueche debíen llevar la so fía al ermu, y que privadamente-y dieran muerte. Y asina, como l'emperador lo encomendó, asina lo cumplienon los escuderos, y prindanon la donciella y llevánonla al ermu.

            Y aquel ermu taba percerca la marina, tanto que nun pasaba fusta[3] per aquella mar que del dichu ermu nun se viera. Y cuando la donciella se vio empobinar tan afuera la tierra[4], pensó nel intre qu'ellos diben da-y muerte, darréu que nun quixera consentir a la voluntá de so pá. Qu'esta muerte diz ella que quier recibila por aquella razón, y ye-y más prestosa que si ella consintiera a la mala voluntá de so pá, nin a tan gran pecáu como aquel fora. Y cuando los escuderos fonon a la viesca cola dicha donciella, descabalgánonla del caballu en que cabalgaba y, en tando en tierra, ella entamó dicir:

            —¡Oh Dios, y qué sedrá de min, probina! ¡Y tanto más valiera al emperador mio señor y pá que yo nun fora nacida!

            Y los escuderos, dafechu ente lloros, dixenon:

            —Señora, sabéi de xuru que nós tamos mui atristayaos y enforma iraos por esto que nos ye necesario faer; mas bien sabéis qu'a nós yenos necesario obrar el mandamientu l'emperador, pá vuesu y señor nuesu, qu'encomendónos qu'equí nesta viesca vos deamos muerte; polo que nosotros tamos bien atristayaos, desque bien entendemos, señora, que vós nun la mereciestis. ¡Preste a nuesu señor perdoná-ylo!

            Y la infanta, entós, escomenzó llorar fuertemente, y díxo-ys a los escuderos:

            —Xentiles homes, por esti fechu yo a vosotros nun vos deseo mal nengún: mas bien sabéis que yo nun fixi pa con mio pá nenguna cosa pola que yo deba morrer. ¡Dios pola so piedá-y dea conocencia! Y ruégovos a vosotros, xentiles homes, asina como aquellos que me tais obligaos por fidelidá a mio pá l'emperador y pola fe que debéis a Dios vuesu creador, que me salvéis de la muerte, desque bien sabéis que me tais obligaos, magar que l'emperador furiosamente mande dámela a gran tuertu[5], asina como sabe nuesu señor.

            Y demientres que los dos escuderos asina cola infanta falaben, los que de contino lloraben pol gran dolor que por ella sentíen por aquello que-ys yera necesario faer, y tando con un xinoyu afincáu en suelu, demandándo-y perdón pola cruel cosa que d'ella-yos yera necesario faer, foi voluntá de nuesu señor Dios, que ye ayudador nes grandes cuites y dolores, que per aquelles mares pasara una nave que diba a los sos asuntos. Y entós díxo-y un escuderu al otru:

            —Vamos capiar los d'aquella nave, y si quieren llevala con ellos, nun vamos matala. Que, dempués qu'ella tea afuera la tierra y lloñe d'esta contorna, per dal tiempu nun se sabrá nenguna anuncia nin pel emperador nin per otru. Y diremos al emperador que la matemos, y a lo menos descargarémonos de gran pecáu.

            Y asina apautanon faelo, y la infanta dio-yos el preste tamién, polo que, darréu, metienon priesa y capianon a los de la nave. Y los de la nave, viendo que de tierra los capiaben, dexanon la barca na mar y salienon a tierra, y los escuderos dixenon a los de la barca a qué parte diba aquella nave, y ellos dixenon qu'a España. Y los escuderos tuvienon mui allegres por ello, darréu que la infanta diría a tan llonxanes tierres que nunca nun se sabría un res d'ella, y ellos nun podríen sufrir dañu. Polo que los escuderos dixenon a los de la nave:

            —¿Queréis vosotros llevar esta donciella a España, y nosotros fadrémosvos el pagu que queráis?

            Y los de la barca dixenon que-ys prestaba enforma y que, pol so amor, fadríen-y aquella bona compañía que pudieran y tou honor. Y los escuderos rogánon-yslo enforma afeutuosamente, y fixénon-ys el pagu, el que los de la barca-ys demandanon, y xebrándose un poco de los de la barca, con gran lloru, que nun yeren falar, los escuderos despidiénonse de la infanta, y ella d'ellos con gran lloru, y nun foi maravía, pensando cómo por culpa y gran crueldá de so pá a ella yéra-y necesario salir de la tierra, d'au meyor-y perteneciera ser señora que non ser exiliada d'aquella. Polo que, dempués de bien de lloros y ximíos, enxugando los sos güeyos toos ellos, la infanta foi polos marineros recibida y puesta na barca dafechu sola, y los marineros, bogando los remos, punxénonla na nave. Y a naide nun-y fai falta entrugar si tevo atormentáu'l so corazón, mas nuesu señor teníala na so guarda. Y los escuderos quedanon doliosos, mas nun pudienon otro faer nin osanon faer nada, y volvienon al emperador, y dixénon-y qu'ellos matáranla asina como él lo mandara.


4.      



            Agora diz el cuentu que los de la barca llevanon la infanta a la nave, y cuando'l patrón de la nave vio venir tan formosa neña, maravióse muncho, y díxo-y:

            —Donciella, ruégovos de parte de Dios que me digáis la vuesa ventura, y vós quién sois, y aquellos escuderos por qué vos traxenon a esta nave.

            Y la donciella con mui bon corazón y bona cara y humildosa dixo al patrón:

            —Ruégovos de parte de Dios, señor, que faigáis salva la mio persona de vós y de tola vuesa xente, col envís de que nuesu señor Dios vos dea bon viaxe y vos empobine a bon puertu de salvamentu. Y de min nun queráis más saber sinón lo que yo vos quiero dicir.

            Entós dixo'l patrón:

            —Donciella, tenéi coraxe; que yo prométovos pol verdaderu señor de tol mundu que vós sedréis guardada bien y honestamente, ensin dal deshonor, que nun vos fai falta tener dulda de recibir.

            Y la donciella dio-y munches gracies. Y asina navegando, foi voluntá de Dios que la nave tevo bon tiempu, y garró puertu nuna pequeña villa d'España que tien por nome Cádiz. Y el patrón dixo a la donciella:

            —Velequí una pequeña villa. ¿Queréis marchar ende?

            Y la infanta dixo:

            —Señor, sí, de mui bon aquel.

            Y equí, cola so muyer, punxénonla en tierra, sana y salva, ensin que nenguna deshonestidá nin vergoña se-y fixera.

5.      


            Entós, marchó la infanta a la villa, qu'a la entrada d'esta villa taba un ricu home, que nun tenía fíu nin fía, y faía munchu bien y albergaba a tou aquel qu'albergue-y demandaba por amor de Dios. Y cuando la infanta tevo delantre la puerta l'albergue del dichu ricu home, nun taba'l señor de la casa, y la muyer taba a la puerta, y vio esta donciella, y abultó-y d'estraña tierra, y entrugó-y d'aú yera ella nin qué diba buscando. Y la donciella díxo-y:

            —Señora, probe neña so, y vengo en gueta dalguna bona casa au pueda tar. Y rogaríavos de parte de Xesucristo que vós me recoyerais, fasta que Dios me dea bon conseyu.

            Y como la muyer la vio tan formosa y d'estraña tierra, sintió por ella gran piedá y metióla en casa y dio-y de comer. Y cuando'l maríu de la muyer vieno y vio tan guapa neña, cuidó que fora fema de mala reputación, y darréu escomenzó faer trabayu en so casa y cola so muyer.

            —¿Y cómo, muyer? ¿Nun vos encomendara yo que na nuesa casa nenguna mala muyer nun s'agospiara?

            Y ella dixo:

            —Mio señor, sabéi bien de xuru que, según diz ella, nun ye mala muyer nin de mala vida, qu'enantes ye donciella y neña probe que vien tar nesta villa con señor.

            Entós, el señor del albergue foi entrugar a la donciella pola so vida, y atopó que yera verdá lo que la muyer-y dixera. Y cuando'l ricu home foi a la mesa a comer, la donciella entamó sirvilu tan cortésmente que'l ricu home quedó mui allegre. Y desque'l bon home comió, dixo a la so muyer:

            —Muyer, esta neña paezme a min neña de bien y de bones custumes y de bones obres. Y creo que sía fía de dalgún probe home, y ye neña que pue tener unos dolce años, y ye donciella y guapa neña, y nós nun tenemos fíu nin fía: ¿queréis vós que quedemos con ella a honor de Dios y que faigamos d'ella asina como de la nuesa fía, pues que Dios diónosla n'ayuda?

            Entós dixo la paisana, muyer del bon home:

            —A min paezme que vós dicís bien, y ye cosa de que yo to mui contenta y allegre, si la neña quier faelo.

            Y darréu llamanon la donciella, y dixénon-y:

            —Amiga bendita, si a Dios-y presta, vós fadréis cosa d'au nós taremos allegres. ¡Fía, benditu sía aquel que nos lo dio! Nós somos ricos, y nun tenemos fíu nin fía, y vémosvos a vós que sois estraña[6] y probe neña, y préstanos muncho la vuesa persona y comportamientu, polo que queremos poner llegalmente'l nuesu amor en vós, de xeitu que, pues que Dios nun nos dio neños, queremos recibivos a honor de Xesucristo a vós por llegal fía y que vós nos recibáis a nós por llegal pá y ma.

            Y la donciella respondió y dixo:

            —Señor, yo faigo lloores y gracies a Xesucristo pol bien que vós m'ufiertáis, y recomiéndome a nuesu señor Xesucristo pol bien que vós m'ufiertáis, y recomiéndome a nuesu señor Dios Xesucristo, y a vosotros, y quiero poneme dafechu nel vuesu poder, y faer y dicir a tol vuesu mandamientu; que yo bien sé que nun merezo tanta gracia nin honor. ¡Dios pola so mercé vos rinda por ello bon gallardón, meyor que yo nun puedo! Pero, señor, y vós, mio señora, equí me tenéis: faéi de min lo qu'a vosotros vos preste; que yo to presta a faer tol vuesu mandamientu y a tar a la vuesa obediencia, asina como aquella que nun quier salir de los vuesos mandamientos, y de tar a la vuesa obediencia, asina como de pá y de ma, ello, sicasí, si a vosotros vos presta que de los mios fechos nun queráis más saber.

            Y cuando'l bon home y la so muyer oyenon la donciella, sintienon mui grande allegría, y besánonla na boca por gran amor, y recibiénonla por fía y amánonla caramente, y faen lloores y gracies a Dios, que-yos la unvió. Polo que tiénenla caramente y con honor, según el so estáu, y bien dicen qu'ellos amaridaránla lo meyor qu'ellos puedan.


6.      



            Agora diz el cuentu que, por ventura, el Rei de Castiella morrió, y quedó un fíu so por heriede, qu'entá nun tenía muyer. Y desque'l pá morrió, l'infante coronóse rei d'España y, munches vegaes, y frecuentes, el rei diba cazar de mui bon aquel, de mou que, una vegada, devieno que'l rei foi cazar colos sos barones, y fonon a la viesca. Y el rei llazó un azor a una garza; polo que la garza fux, y l'azor persíguela, y el rei siguiendo l'azor tanto, que sobosquióse fuertemente, que nun supo tornar pa colos sos barones, de mou que la nueche aproximábase, y el rei nun comiera nin bebiera en tou aquel día. Polo que'l rei andaba agora arriba agora abaxo, que nun sabía aú diba, asina como aquel que nun conocía nada na contorna. Y diendo asina, miró y vio un camín pequeñu, y dixo pa sigo mesmu qu'aquella via empobinaríalu a dalgún llugar, y atoparía dalguna persona que lu volviera a la ciudá. Y diendo asina'l rei per aquella vía, fíxose nueche zarrao, y foi voluntá de nuesu señor Dios, que ye apurridor de gracia y guarda de los escabarriaos, y la clarura de la lluna, que lu guiaba y lu guardaba, y él vio delantre de sigo un gran hospital, que fixera so pá col envís d'albergar tola xente que per aquel pasara, darréu que yera llugar desiertu. Y cuando'l rei lu vio, púnxose tou gayasperu, y dixo pa sigo mesmu qu'a aquel albergue diría ablugar aquella nueche. Y en tando'l rei xunto al hospital, picó a la puerta con puxu, fasta qu'un mozu-y respondió ya-y dixo quién yera nin qué quería. Y el rei respondió-y:

            —Has saber que yo so un escuderu de casa'l rei, y perdíme de la compañía na que taba, que fóramos cazar. Polo que ruégote que, per parte de Dios, m'albergues esta nueche.

            Y el rapaz respondió, y díxo-y:

            —Amigu, habéis perdoname, que yo nun vos abriría mentanto nun-y entrugara al señor del hospital. Polo qu'esperái vós un poco; que yo sabrélo darréu.

            Y darréu, foi'l rapaz al señor del hospital, y díxo-y si-y prestaba qu'abriera la puerta a un escuderu que dicía que yera de la compaña'l rei y quería albergar equí. Y el señor del hospital dixo que nun yera hora d'abrir la puerta a naide a asemeyada hora. Y el rapaz tornó a la puerta y díxo-y al rei que'l señor del hospital nun quería que se-y abriera.

            —Y, dulce amigu —dixo'l rei—, ¿sabríes tu aconseyame aú pudiera agospiame esta nueche?

            Y el rapaz dixo:

            —Amigu, díi per esa vía drecha, y ha empobinavos a una villa, y a la puerta la villa hai un ricu home qu'agospia a tol mundu por amor de Dios, y equí vais poder agospiar.

            Y, nel intre, partióse'l rei del hospital, y siguió aquella vía que'l mozu-y dixera, y caminó fasta en tando xunto a la villa, y a la puerta la villa atopó l'albergue d'aquel ricu home. Y equí él picó con puxu a la puerta, tanto que'l ricu home asomóse a la finiestra y entrugó-y qué quería. Y el rei demandó-y agospiu por amor de Dios y por cortesía. Y el prohome díxo-y:

            —¿Y quién sois vós, qu'a tala hora demandáis agospiu por amor de Dios? Y perdonáime, que yo nun vos acoyería a vós, nin a nengún otru, nesta hora, que nun conociera.

            Y el rei dixo:

            —Sabéi, señor, que yo so de la compaña'l rei, y fóramos cazar a la viesca, y diendo detrás d'un azor que fuxía de min perdíme de los mios compañeros. Por aquella aventura perdíme yo de los mios compañeros, y aporté equí y demando albergue.

            Y, nel intre, dixo'l ricu señor:

            —Vós siáis bien veníu, y descabalgái al vuesu bon placer; que de tolo que vós tengáis menester nin se vos pueda sirvir, ello fadráse de mui bon aquel. Y la persona y tolo que yo tenga sía a serviciu de mio señor el rei.

            Y darréu'l ricu home abrió les puertes, y coyó'l caballu peles riendes y metiólu dientro la corte y piensólu bien. Y dempués garró'l rei pela mano y xubiólu arriba a la sala, y, pol gran fríu que faía, fixo apareya-y gran fueu, y dio-y de comer mui ricamente lo meyor qu'él pudo. Y el rei, que nun comiera en tol día, taba esgalazáu, y comió de mui bon aquel, y la donciella sirviólu mui cortésmente lo meyor qu'ella pudo, y el rei decatóse bien del gran serviciu que la donciella faía y de la so formosura y de les sos faiciones que yeren tan prestoses y tan humildes. Y de la que tan cortésmente sirvía, maravióse'l rei, y dixo ente sigo mesmu que toa reina fora por ella mui bien sirvida. Y dixo nel so corazón que ciertamente, si él pudiera, mandárala a sirvir a so ma la reina. Entós, el rei comiera a tol so placer, y el llechu foi-y apareyáu bonu y guapu, y el bon home dixo al rei que, si-y prestaba dir dormir, qu'apareyao lo tenía. Y el rei, asina como aquel que taba frayáu, marchó dormir. Agora vamos dexar el rei, que duerme nel so llechu, y vamos tornar a los sos caballeros.


7.      


            Agora diz el drechu cuentu que los caballeros van buscando pequí y pellá'l rei, y nun son atopalu nenyures, nin dala seña d'él; polo que tán mui turbaos, darréu que nun podíen atopar el so señor y nun sabíen nenguna nueva d'él. Y asina, guetando arriba y abaxo, pola so ventura, aportanon al hospital au'l rei demandara albergue, y equí ellos entruganon pol rei, si lu vieran. Y el rapaz del hospital díxo-ys:

            —Yo, al rei, nun lu vi, nin sé d'él nueva nenguna; mas esta nueche mui sero vieno equí un home a caballu a picar a la puerta y demandó albergue, y dixo que yera de la casa'l rei y que foran cazar y que se perdiera de la compañía; y nós, darréu que yera nueche zarrao, nun quixemos abri-y, sospechando qu'él nun fora dalguna mala persona.

            Y los caballeros dixénon-y:

            —¿Viesti tu pa ú foi?

            Y el rapaz dixo:

            —Sí, que yo díxi-y que marchara per esta vía, y atoparía una villa, y a la puerta la villa taba un home qu'agospiaba a tol mundu, y cuido qu'a equí marchó.

            Y, darréu, los caballeros cabalganon contra aquella parte onde'l mozu-ys amosó, y metiénonse en camín que diba a la villa, y tanto cabalganon qu'aportanon a la villa, y a la entrada la villa alcontranon l'albergue del ricu home au'l rei taba agospiáu. Y entruganon los caballeros al bon home, qu'asomóse a la finiestra:

            —Dinos tu, bon home, si agospia equí'l rei nuesu señor esta nueche.

            Y el bon home díxo-yos:

            —Señores, non; mas equí agospió un home que diz que ye de la compaña y de la corte'l rei, qu'inda xaz en llechu, desque taba frayáu cuando vieno.

            Agora dixenon los caballeros:

            —Nós rogámosvos que nos amoséis el so caballu.

            Y el bon home amosó-yslu y, nel intre, los caballeros conocienon el caballu'l rei, y punxénonse mui allegres, y dixenon al ricu home:

            —Vós albergáis nel vuesu agospiu'l nuesu señor el rei. ¡Díi y amosáinoslu, y vamos ver aú xaz!

            Y darréu'l bon home empobinólos a la cámara au'l rei xacía, y en cuantes que'l rei vio los caballeros, púnxose mui allegre y llevantó del llechu y calzóse, que yá taba bien entráu'l día. Cuando'l bon home conoció qu'él agospiara'l rei en so casa, axinoyóse a los sos pies, y dixo:

            —Oh señor, por Dios ten de min mercé, darréu que yo nun vos fixi aquel honor que vos pertenecía; polo que, señor, vós debéis perdoname.

            Y el rei dixo:

            —Arriba, llevantái d'ehí, bon home; que quien nun tien culpa nun debe demandar perdón nin dar escusa, y yo téome por pagu colo que me fixestis.

            Y darréu'l bon home fixo matar pollos y pites d'una parte, y d'otra carne abondo, y fixo apareyar de comer lo meyor qu'él pudo nin supo, y dempués foi arrodiase a los pies del señor rei, y suplicó-y que fora de la so mercé que-y prestara comer con él con tola so xente, enantes de marchar. Y el rei díxo-y que lo fadría de bon aquel. Y cuando los de la villa supienon que taba equí'l rei, fonon fae-y toos reverencia, y fixénon-y toos gran honor, y ufiertánonse a él, y de nengún nun quixo coyer nada sinón del bon home que lu agospiara. Y darréu, la xinta foi apareyao, y les meses fonon iguaes, y el bon home dixo al señor rei:

            —Senyor, apareyao ta la xinta.

            Y darréu'l rei comió con tola so compaña con gran allegría. Y la donciella que'l bon home tenía por fía en so casa, asina como aquella que bien sabía faelo, púnxose a sirvir el rei lo meyor qu'ella pudo, mui cortésmente. Y el rei fixóse bien na formosura y nel bon serviciu que la donciella-y faía, de mou que prestó-y muncho dientro'l so corazón. Y dixo'l rei al bon home:

            —¿Quedríeis vós dexame esta fía vuesa, y tará con mio ma y ha sirvila na so cámara, y yo prométovos fae-y munchu bien y amaridala rica y honradamente?

            Y el bon home díxo-y:

            —Señor, yo nun teo otra fía sinón esta, y ámola sobre toles coses d'esti mundu, y tendría gran placer en que vós, señor, me la dexarais. Pero, señor, la mio fía y yo y too cuanto yo teo ta nel vuesu mandamientu, y faéi de too a la vuesa voluntá, asina como señor que sois.

            Y el rei dixo:

            —Yo, lo más llueu que pueda, quiero llevala conmigo, que mio ma habrá d'ello gran placer.

            Entós, el rei mandó que toos vinieran delantre d'él y, nel intre, fíxose'l so mandamientu. Y en tando tola xente de la villa delantre d'él, el rei díxo-ys:

            —Bona xente, yo téovos por bonos y por lleales: esti bon home que m'agospió sirvióme con tol so poder, y asina nós queremos recompensá-ylo en dalguna cosa. Polo que yo do-y equí delantre toos vosotros esta villa con tolos sos honores, y asina mesmo como yo la tengo, y quiero que d'equí alantre toos cuantos sois, pequeños y grandes, lu reconozáis a él por señor, asina como faíeis conmigo, y él me reconoza a min por señor.

            Y d'esto que'l rei dio al so posaderu fíxo-y bones cartes y bien roblaes, y fixo entregales al posaderu. Polo que vei al ricu home cómo se-y recompensó'l bon serviciu que fixera al rei. Entós, ordenó'l rei que la donciella fía del ricu home se punxera a caballu honradamente, y darréu fíxose'l so mandamientu. Y dempués montó'l rei a caballu con tola so xente, y cabalganon tanto fasta que lleganon a la ciudá que tenía por nome Sibilia[7].


8.      



            Diz el llibru que, en tando'l rei en Sibilia, él encomendó la rapaza a so ma mui caramente, asina como cosa qu'él muncho amaba. Y cuando so ma vio la donciella tan formosa y graciosa, recibióla mui allegremente y tévola asina per munchu tiempu. Y más alantre, vieno en voluntá a la reina y a tolos barones dar muyer al rei; y el rei, viendo so ma y los sos barones queriendo da-y muyer, dixo nel so corazón qu'él otra muyer nun tendría sinón la muyer na qu'él afitara'l corazón, esto ye, la donciella qu'él traxera y la qu'él amaba sobre toles coses d'esti mundu, y nun-y paecía qu'en nenguna otra muyer él pudiera poner el so amor sinón naquella. Asina qu'un día d'una fiesta, que-y llamen Cincuesma, el rei convidó a so ma y a gran númberu de los sos barones, y desque comienon y tuvienon gran solaz, el rei fixo grandes dones a los sos barones. Y el rei fixo venir delantre d'él la donciella, y dixo a tolos que taben ende presentes:

            —Señores barones, yo ruégovos, pol bon amor que tenéis a mio ma, que toos cuantos sois tengáis por bono lo que vo faer y qu'a naide nun-y despreste. Sabéi toos que yo amo esta donciella sobre toles coses d'esti mundu; polo que convién qu'ella sía la mio muyer llegalmente.

            Y darréu'l rei apurrió-y dos aniellos mui formosos, que fixera faer ún talu como l'otru, y delantre toos ellos esposóla, y foi la so muyer. Y d'ello so ma y tolos barones quedanon mui iraos y descontentos; mas, pues el rei lo quería, nun se podía faer otro. Y cuando so ma vio qu'él garrara esta donciella por muyer, enraxonóse tanto que partióse de la tierra y alloñóse d'ellí venticinco milles, a una formosa rexón; y equí ella fixo faer un guapu monesteriu y ricu, au se metió con munches otres muyeres a sirvir a nuesu señor Dios Xesucristo. Y el rei quedó cola so muyer, la qu'él muncho amaba sobre toles coses d'esti mundu, y foi voluntá de nuesu señor Dios que la reina quedó preñada d'un neñu home, de lo qu'él tevo soberana allegría.


9.      



            Diz la presente hestoria que'l rei de Granada entamó faer la guerra col rei d'España, y quitába-y muncho de la so tierra, y ello asocedía porque'l rei yera mui mozu y nun s'esmolecía pola guerra'l rei de Granada, y los sos barones quedanon por ello enraxonaos, y dixenon al rei por qué nun faíen axuntar tola so xente y cridar les sos güestes per tola so tierra y que se defendiera de los sos enemigos. Y cuando'l rei vio la voluntá de los sos barones, fixo cridar les güestes per toles sos tierres, y fixo mui grande esfuerciu contra'l rei de Granada y entamó fae-y mui grande guerra. Y cuando'l rei partió de la tierra fixo un barón senescal[8] de tol so reinu, y encomendó-y la so muyer mui caramente, y dempués tola so compañía que quedaba, y mandó-y que, en cuantes que la reina pariera, qu'unviara dicí-ylo. Y cuando'l rei foi con toles sos güestes sobre'l rei de Granada, y al cabu'l tiempu, la reina, asina cuando prestó a nuesu señor, parió, y tevo un neñu home, y foi la más formosa creatura del mundu nin qu'enxamás fora vista naquelles partíes. Y el senescal, nel intre, escribió al señor rei, y fíxo-y saber cómo la reina taba sana y allegre, y que tuviera un neñu mui guapu home, y garró un corréu y apurrió-y la carta, y mandó-y que-y la llevara al rei. Entós, partió'l mensaxeru darréu de la ciudá, y pasó pela fastera au taba'l monesteriu au taba la ma del rei, y empobinóse ellí pa dici-y la nueva a la reina. Y cuando la ma del rei lu vio venir, entrugó-y por qué diba al rei, y el corréu díxo-y:

            —Señora, yo llevo una carta al rei, desque la señora reina tevo un neñu mui guapu home.

            Y, darréu, la ma del rei fixo dar bien de comer al corréu y fíxolu reposar equí aquella nueche, y fixo roba-y aquella carta que llevaba al rei, y fixo faer otra, na que se contenía que la reina tuviera una fía que yera muyer, que yera negra, y tenía forma de Sarracena, y aquella carta ella fixo metela na caxa au taba la carta. Desque vieno la mañana, despidióse de la ma del rei'l corréu, y tevo'l so camín, fasta en tando col rei. Y en tando'l mensaxeru delantre'l rei, presentó-y la carta, y cuando'l rei vio la carta, quedó ablucáu. Mas él amaba tanto la so muyer que, por aquella carta, él nun se turbó, enantes fixo escribir al senescal una carta, na que-y mandaba que guardara la reina, y lo que tuviera, asina como la so persona, y lo sirviera lo meyor que pudiera, fasta qu'él tornara equí. Y esto mandába-ylo so pena del so amor perder, ya incurrimientu de la so persona. Entós, el mensaxeru coyó la carta y partióse del rei, y caminó tanto peles sos xornaes, fasta qu'aportó al monesteriu au taba la ma del rei. Y la ma del rei demandó-y nueves del rei, y entrugó-y:

            —¿Qué faía nin qué cara punxo desque lleó la carta que tu-y diesti?

            Y el mensaxeru díxo-y que:

            —Non otro, mas que darréu fixo apurrime otra carta, que yo lleve al senescal.

            Y, nel intre, la reina mandó que se-y diera bien de comer y de beber, de xeitu que tuviera bien enfiláu, y fixenon echalu nun llechu. Y desque'l corréu se durmió, ella fixo saca-y la carta de la caxa, y fixo lleela y resgala, y fixo escribir otra carta, na qu'encomendaba al senescal, de parte'l rei, que, so pena de perder la persona, qu'él nel intre, vista la presente, ensin dala mercé, fixera quemar la reina y el neñu que tuviera. Y desque la carta se fixo, la reina metióla na caxa au taba la otra carta. Y cuando vieno la mañana, el corréu despidióse de la señora, y caminó tanto fasta que tevo na tierra au taba'l senescal. Y, nel intre, el corréu presentó la carta al senescal y, cuando'l senescal lleó la carta, él quedó enforma turbáu, mentanto que quedó afuera de xuiciu y de saber, pensando nel cruel y malváu mandamientu que'l rei-y mandaba faer de la so muyer la reina, y del so señor que s'esperaba ser y, ensin dengún motivu, que-y mandara que la quemara —taba afuera de tou xuiciu—, y ella qu'en verdá yera la más formosa muyer d'esti mundu, y el fíu'l más guapu neñu. Y viendo'l senescal que nun podía contrastar[9] nin otro faer, y que-y yera necesario obedecer el mandamientu'l so señor, con gran dolor y angustia, y llorando, él prindó la reina y el so fíu, y fixo llevalos a la marina pa faelos quemar. Y cuando la reina tevo na marina, conoció que queríen da-y muerte, y díxo-y al senascal:

            —¡Oh falsu y deslleal senescal! ¿Y qué pretendes faer?

            —Cosa pola que yo to perdoloríu: sabéi que convién que vós y el vuesu fíu morráis llueu en fueu. Velequí la carta que'l señor rei mandó y unvió, que nel intre, so pena d'ira ya indignación so, a vós y al vuesu fíu vos quememos. Polo que, sabéi, señora, que yo siento mui grande dolor, al destruyir asina dos creatures en xunto y ensin culpa dala. Mas a min yeme necesario faer el so mandamientu, y nun sé bien qué conseyu garre, y por esta ira'l corazón cuida españame.

            Y la reina respondió llorando enforma, y con gran dolor dixo al senescal:

            —Amigu, muncho me pesa, y teo gran dolor, que yo muerra tan afrontosa y vergoñosamente, ensin culpa que yo nun teo de nada, nin fixi cosa nin obra pa qu'a tala muerte yo deba morrer. Mas, inda me pesa muncho más d'esti mio fíu, quien enxamás nun fixo pecáu. Polo que yo ruégovos, mio amigu, de parte de Xesucristo, que vós, pola llealtá a que-y tais obligáu, asina como a fíu del vuesu señor, que nun nos deáis muerte nin a min nin a él. Desque bien sabéis que yo nun sirví mal nin fixi falta pola que mereza muerte, nin esti mio fíu y señor vuesu, que llegalmente ye fíu'l to señor.

            Y el senescal, oyendo les pallabres de la so muyer, quedó enforma angustiáu y enllenu de gran dolor y, llorando, dixo asina:

            —Mio dama y señora mía, ¿de qué xeitu podría yo faer, nin qué manera podré tener, que vós y el neñu escapéis de la muerte? Que mui adoloríu to dientro'l mio corazón por esta tan gran crueldá, y quedara abondo aconsoláu, si dalgún remediu yo pudiera dar nin garrar, de mou que yo quedara escusáu y que vós y el neñu vos salvarais.

            —Amigu —dixo la reina—, métime en dalguna nave que vaiga a tierres llonxanes, y han llevame a dalguna parte, au nun sedré conocida, onde sirviré a Dios, y enxamás de min nun se sabrá un res, tan secretamente taré sirviendo a nuesu señor. Y podréis dici-y al rei que fui quemada y que fixestis el so mandamientu.

            Y el senescal, por gran piedá que tevo de la reina y del neñu, dixo que muncho-y prestaba, y que de bon aquel lo fadría. Entós, el senescal foi faer gran fueu y fixo faer sitiu a tola xente, y fixo como si quemara la reina; polo que tola xente sentía gran dolor, y toos lloraben con gran aflicción. Y el senescal fixo prindar la reina y el so fíu y foi escondelos mui secretamente, que nunca naide nun sintió d'ello nada sinón dos escuderos en quien él muncho s'esfotaba, a los que fixo faelo.


10. 



            Asocedió dempués que'l senescal volvió pa la tierra[10], y ordenó a los dos escuderos qu'escondieran la reina, de manera tala que metiénonla na mar dientro una nave, que diba a Llevante, y mui cortésmente, y con gran cargu, encomendánonla al patrón de la nave, rogándo-y afeutuosamente qu'aquella tuviera y guardara mui caramente, y que nin de fechu nin de dichu nun se-y fixera de nenguna manera vergoña nin violencia. Y diénon-y mui bon flete, talu que'l patrón tévose por mui pagu y quedó mui allegre. Polo qu'él xuró-ys y prometió-ys fae-y toa aquella cortesía y honor qu'él de cualquier manera pudiera, meyor qu'a sigo mesmu. Darréu, partióse d'ellí la nave, y salió del puertu; y diba tanto pel so viaxe qu'engolfóse na mar. Y cuando'l patrón de la nave vio tan formosa muyer y que tenía un fíu tan guapu, maravióse muncho por qué razón diba tan sola, y díxo-y:

            —Señora, ¿d'aú sois nin cuála ye la vuesa ventura, que vais tan sola con esti neñu?

            Y la muyer díxo-y:

            —Ciertamente, yo so muyer nacida de pecáu, y vo en pelegrinación; polo que yo ruégovos, de parte de Dios, que de min nun queráis más saber, y la mio persona sía bien guardada de deshonor de vós y de tola vuesa xente.

            Y el patrón, viendo la so voluntá, nun-y entrugó por más, enantes-y dixo:

            —¡Señora, pol verdaderu Dios nel que yo creo, xúrovos que vós sedréis guardada lleal y seguramente, y por denguna cosa nun temáis!


11. 



            Agora diz el cuentu que la nave aporta a Roma, pa u yera'l so viaxe, y el patrón de la nave dixo a la muyer:

            —Señora, esta ciudá llámase Roma. Vei si vós queréis dir ende.

            Y la muyer dixo que:

            —Sí, de mui bon aquel.

            Entós la muyer y el so fíu fonon llevaos a Roma sanos y correchos. Y cuando ella tevo na ciudá de Roma, la muyer pidió llimosna por amor de Dios. Y cuando una bona paisana vio la muyer col neñu, tévo-y gran piedá, y albergó la muyer por amor de Dios y dio-y de comer. Y dempués, la bona paisana de Roma dixo a la muyer:

            —Bona muyer, vós veis bien que yo so una probe paisana y nun vos podría dar de comer: mas si vós queréis dir tolos díes a la llimosna[11], allá tendréis abondo d'ello.

            Y la reina díxo-y que diría de mui bon aquel cada día col so fíu a la llimosna l'emperador. Y diendo ella cada día a la dicha llimosna, aquel que daba la llimosna, viendo tan formosa muyer, miróla detenidamente, y tévo-y gran piedá, y dio-y más llimosna qu'a nenguna de les otres probes. Y cuando vieno al cabu un tiempu, aquel que da la llimosna díxo-y al emperador:

            —Señor, sabéi que vien a la vuesa llimosna bien hai un mes la más formosa muyer que yo enxamás nun viera, y tien consigo un guapu fíu.

            Y l'emperador díxo-y que la primer vegada que viniera, que la detuviera, mentanto venía vela. Y a otru día, cuando la reina vieno a la llimosna, aquel que daba la llimosna amosóla al emperador. Y cuando l'emperador la vio tan formosa, dixo a los sos barones qu'esta yera, de xuru, la más formosa muyer qu'él enxamás nun viera na so vida, sacantes la so fía.

            —Y mui bien paez y asemeya la mio fía nes sos aiciones, y pol so amor yo quiero da-y vida honradamente ensin pecáu.

            Y asina-y lo prometió l'emperador y, nel intre, mandó que-y la llevaran delantre. Y en tando delantre d'él, l'emperador entrugó-y qué muyer yera nin de qué vida nin si tenía maríu.

            —Señor —dixo la reina—, yo nun teo maríu, y so una probe paisana, qu'a Dios prometí castidá, y vini a la perdonanza de Roma.

            Y l'emperador dixo:

            —Bona muyer, tu aseméyeste enforma a una fía que yo tenía, y por cuenta'l so amor yo quiero date vida a ti y al to fíu honradamente, ensin dengún pecáu.

            Y la reina respondió y dixo:

            —Señor, yo do gracies y lloores a Dios y a vós por tol bien que vós m'ufiertáis y me fadréis.

            Y l'emperador mandó darréu qu'ella fora fornida de tolo que tuviera menester. Agora vamos dexar tar la reina, que tien de too cumplimientu d'aquello que tien menester, y vamos volver falar del rei, so maríu.


12. 



            Diz esti llibru que, cuando'l rei d'España tornó de la güeste, y supo que la so muyer tuviera un guapu fíu home y que'l senescal los quemara ensin razón, cayó en suelu de gran dolor afuera de tou xuiciu, y tevo asina afuera'l so entendimientu un bon cachu. Y al cabu de bon cachu él retornó, y fixo venir delantre sigo'l senescal, y díxo-y:

            —Oh malváu traidor y deslleal, ¿y qué foi lo que tu fixesti contra min de la mio muyer y del mio fíu? Agora has saber que tu nun pues escapar de sufrir la más cruel muerte que nunca traidor sufrió; que lo que tu fixesti, yo nun te lo mandé nunca. Y tu fixéstime saber falsamente que la mio muyer tuviera una fía, perfea creatura. Y yo fíxite saber que tu salvaras la creatura y la muyer, fasta que yo viniera, y tu fixéstilos morrer de tan dolorosa muerte como ye ser quemaos. De xuru, de dolorosa muerte yo te fadré morrer.

            Y el senescal, con gran dolor que tenía, respondió:

            —Señor, por Dios mercé, y escucháime un poco, y, si razón ye que yo reciba la muerte, yo quiero recibila de mui bon aquel; que yo teo entá la carta que vós m'unviestis. Polo que, sía de la vuesa mercé que queráis vela; que, según que na carta vós me mandestis, yo fixi'l vuesu mandamientu.

            Y darréu vieno la carta, y el rei fixo lleer la carta, y desque la lleó, dixo'l rei:

            —Esta carta nun la fixi yo nin la unvié.

            Y desiguida mandó'l rei que, nel intre, se fixera venir el corréu que llevó la carta. Y en tando'l corréu equí delantre d'él, el rei díxo-y, so pena de la so vida, que-y dixera la verdá:

            —¿Ye esta la carta que yo t'apurrí pa que tu-y la llevaras al senescal?

            Y el corréu dixo qu'otra carta nun llevara sinón aquella qu'él-y fixo llevar. Y nel intre'l rei pensó qu'aquello fixérase traidoramente, y dixo'l rei al corréu:

            —Agora, dime la verdá: ¿agospiesti dalguna vegada en dalguna parte al dir o al venir?

            Y el corréu dixo:

            —Sí, señor: en monesteriu de la señora vuesa ma.

            Y nesto'l rei pensó que so ma contrafixérales, darréu qu'ella quería mui mal a la muyer, desque'l rei garrárala por muyer contra la so voluntá. Y, nel intre, dafechu enraxonáu, el rey montó a caballu colos sos caballeros, y fonon al monesteriu de la ma, y supo darréu tola verdá de les cartes falses qu'ella fixera, poles que la reina y el so fíu foran quemaos. Y xuró'l rei que, d'aquella mesma muerte, fadría morrer a so ma y a tola so compañía, asina como ella fixera morrer la reina, so muyer, y el so fíu. Y nel intre'l rei fixo poner fueu al monesteriu y quemalu dafechu coles muyeres y tola compaña, tanto muyeres como homes, aquellos qu'ende taben, darréu que'l rei creía que la reina, so muyer, y el so fíu, foran quemaos, y quería qu'aquella mesma muerte tuvieran tolos otros.


13. 



            Agora diz el cuentu que'l rei, al cabu'l tiempu, enfermó d'una gran malura, y confesóse del pecáu de so ma, que fixera quemar. Y mandóse-y de parte'l so confesor que, en tando guaríu, marchara a Roma en pelegrinación, y esto prometió'l rei faelo. Y en tando'l rei guaríu, apareyóse mui honradamente a gran maravía y con gran compaña de caballeros pa cumplir la pelegrinación, y partióse de la tierra, y anduvo peles sos xornaes tanto, qu'aportó a Roma.

            Y cuando l'emperador supo que'l rei d'España venía a Roma, tevo intención de fae-y grande honor, y a la entrada Roma l'emperador acercóse al camín con gran multitú de xente y de caballeros, y equí él recibió'l rei d'España con gran honor, y metiólu dientro'l so palaciu y convidólu a comer, tanto como equí tuviera con tola so xente.

            Agora ta'l rei d'España en palaciu l'emperador dientro Roma, y equí promuévense grandes xuegos y grandes solaces y allegríes per toa Roma, asina como l'emperador lo mandó. Pa faer mayor honor al rei d'España fixenon grande fiesta y les meses fonon mangaes, y la comida foi apareyao mui ricamente d'una vianda y d'otro perrico, de lo qu'equí nun fai falta faer mención. Entós comienon con gran allegría y solaces de xuglares y de munchos xuegos qu'había na corte. Y desque comienon y les meses fonon llevantaes, l'emperador sentó na so siella imperial, y el rei dempués, y darréu tolos otros barones y caballeros dempués, y los otros según les sos condiciones.

            Y tando asina entrugó l'emperador al rei d'España por qué razón nin aventura viniera a Roma, y el rei cuntó-y tola aventura pallabra a pallabra, y por qué razón él quemara so ma, asina como antemanadamente oyestis.

            Y cuando la muyer, que taba na corte l'emperador, que yera muyer del rei d'España y fía l'emperador de Roma, vio y conoció'l rei d'España, que yera'l so maríu, púnxose toa gayaspera y, darréu, sacó de la so bolsa un aniellu fechu y obráu d'estraña manera, col que'l rei d'España garrara por muyer la reina; y el rei d'España tenía na so mano otru asina mesmo fechu como l'otru que la muyer tenía, que'l rei fixera faelos dambos, talu l'ún como l'otru, pol fechu del esposamientu'l matrimoniu.

            Y la muyer garró'l so fíu que yera d'edá de seis años, y díxo-y:

            —Mio fíu, ¿ves tu aquel señor que ta cerca l'emperador?

            Y el neñu dixo:

            —Mio ma, véolu bien.

            —Mio fíu —dixo la reina—, has saber qu'aquel ye to pá. Ve esti aniellu: vete a él y axinóyate a los sos pies y bésa-y la mano, y di-y: Mio pá, tenéi esti aniellu que vos da mio madre.

            Y nel intre'l neñu fixo lo que la ma-y aconseyó y-y mandó, y foi lo meyor qu'él pudo delantre'l rei d'España. Y cuando él lu vio tan guapu neñu y formosa creatura, prestó-y muncho, y maravióse de les pallabres que-y oyó dicir y muncho más del aniellu que-y dio, y darréu recordó l'aniellu qu'él tenía na so mano y vio que dambos se paecíen. Y conoció'l rei qu'aquel yera l'aniellu col qu'él esposara la so muyer, y dixo al emperador:

            —Oh señor, yo ruégovos, tanto como puedo nin sé, que vós faigáis venir la muyer que m'unvió esti aniellu.

            Y l'emperador díxo-y que lo fadría de mui bon aquel. Y darréu mandó l'emperador que-y llevaran la muyer delantre d'él, y fíxose mui aína'l so mandamientu. Y cuando la muyer entró pela cámara, el rei conocióla bien llueu y púnxose en pie a la escontra la reina y abrazándola y besándola mui estrechamente, y pol gran gociu que sintienon l'ún pol otru cayó ún d'una parte y l'otru de la otra amortecíos. Y l'emperador, que vio esto, quedó ablucáu, y fixo da-ys agua de roses a les manes y a les cares, tanto que tornanon nel so xuiciu y punxénonse de pie. Y darréu, la reina arrodióse a los pies del emperador, y díxo-y:

            —Señor, sabéi que vós sois mio pá, y yo so la vuesa fía; y el rei d'España, qu'equí ta, ye'l mio maríu y el vuesu xenru.

            —¡Ai Dios! —dixo l'emperador—, ¿y eso cómo ye posible, que si verdadero fora mui contentu tuviera yo? Y asina yo ruégovos que vós me lo digáis, desque si fora verdadero lo que vós dicís, enxamás naide nun foi tan bonaventuráu nin tan allegre como yo.

            Y la reina díxo-y:

            —Señor, yo so la vuesa fía, la que vós quixestis que fora la vuesa muyer. Y dempués, como yo nun quixi consentir nello, vós unviéstisme a la muerte, darréu que yo a vós nun vos quixi consentir tocamientu carnal.

            Y l'emperador entós conoció que yera la so fía, y entrugó-y de qué manera escapara de la muerte qu'él-y mandara dar, nin per cuála ventura yera muyer del rei d'España. Y la muyer cuntó-ylo too llargamente, asina como fora, pallabra a pallabra. Y d'esto tevo l'emperador mui grande allegría, desque asina atopara la so fía; y el rei d'España muncho mayor, darréu qu'él amábala muncho sobre toles coses d'esti mundu, y al so fíu, que yera tan formosa creatura. Y pol gran gociu y allegría qu'al emperador vieno encomendó que se fixera gran fiesta de gran allegría, y duró la fiesta ocho díes, y l'emperador fixo grandes dones al rei d'España, so xenru, asina de tesoru d'oru y d'arxentu como d'alfayes. Y por amor de la fía lliberó'l reinu d'España, que taba sometíu a él. Y la reina fixo venir los escuderos que la salvaran de la muerte cuando l'emperador-ys mandara que la mataran, y fixo a ún conde d'España y al otru conde de Roma. Y asina fonon gallardoniaos los dos escuderos pola fuxida de la muerte de la reina, qu'ellos fixenon, desque ellos salvanon la reina de la muerte que l'emperador-yos mandó que-y dieran.

            Y al cabu d'un gran tiempu, desque'l rei d'España tevo na corte l'emperador con tanta allegría, darréu qu'atopara la so fía, y el rei la so muyer y el so fíu, díxo-y al emperador que quería marchar, si a la so mercé-y prestaba, al so reinu, y l'emperador, forciáu pol gran amor que tenía a la so fía, consintió a la voluntá del rei d'España, y dio-y llicencia. Entós, el rei d'España despidióse del emperador, y la so fía y el so fíu, que yera nietu del emperador, y cabalganon con tola so compaña, a los que l'emperador con gran compaña acompañó afuera la ciudá un bon cachu'l camín fasta cinco milles afuera la tierra[12] colos sos caballeros. Y l'emperador ufrióse enforma a él, esto ye, al rei d'España, que siempres que tuviera necesidá de socorru de compaña, qu'unviara dicí-ylo, qu'él unviaría-y abondo de bon aquel. Darréu despídense los unos de los otros, y l'emperador volvió pa Roma y lloó muncho a Xesucristo pola bona aventura que-y aviniera de la so fía, qu'él pensaba que taba muerta cuantayá. Y arrepintióse del pecáu y garró penitencia, y vivió d'equí alantre santamente, asina como bon cristianu.

            Y el rei d'España, cola so muyer y col so fíu y cola so compaña cabalganon mui allegremente peles sos xornaes, fasta en tando na ciudá de Sibilia. Y cuando la xente d'España oyenon dicir que'l so rei y señor tornaba y llevaba consigo la so muyer y el so fíu,  qu'atopáralos, y que la muyer yera fía del emperador de Roma, sintienon mui grande allegría. Y toos, pequeños y grandes, salienon recibir el so señor y la so señora, y con gran honor metiénonlos dientro la ciudá, y fixénon-y grandes gocios y grande fiesta, que duró ocho díes. Y tando'l rei y la reina en tan grande allegría, la reina unvió pol senescal y fíxolu venir delantre, quien nun-y quixo dar muerte poles falses cartes, y díxo-y:

            —Lo que tu faíes conmigo, faíeslo con gran dolor que por ello sentíes, y de bon aquel allonguéstime la muerte, a min y al mio fíu, y fixesti too aquello polo que yo te rogué, y diéstime cumplimientu de lo que yo te demandé, a min y al mio fíu, polo que convién que'l to serviciu sía recompensáu por min, y poro, yo quiero recaldate la gracia col señor rei de que de sías señor mayor en reinu dempués d'él, tan bonu o meyor como enxamás nun fosti.

            Y asina tenéis la reina, fía l'emperador, cómo recompensó aquellos que de la muerte la restauraran. Polo que dizse que, quien bien sirve, bon gallardón espera. Y el rei d'España cola so muyer tuvienon bien de tiempu y fixenon munchos bienes a honor de Dios poles grandes aventures qu-ys asocedieran, mas de too ello equí nun se fai más mención.



DESPLICADA TA LA DICHA HESTORIA. A DIOS GRACIES.



[1] Por supuesto, búscase un aire de verosimilitú, pero la referencia hestórica nun ye cierta.
[2] 'sufrimientu'.
[3] 'embarcación'.
[4] 'la ciudá'.
[5] 'inxustamente'.
[6] 'foriata'.
[7] Ye, evidentemente, Sevilla.
[8] ‘mayordomu d’un gran señor medieval’.
[9] 'oponese'.
[10] 'pa la ciudá'.
[11] El términu cat. almoina referíase tanto a 'llimosna' como a la 'fundació particular o col·lectiva de donatius perpetus destinats a fins piadosos o benèfics ' (dcvb).
[12] 'la ciudá'.