mércores, 21 de outubro de 2015

D'amigos falsos y verdaderos

[La Voz del Trubia, payares 2015]

Tando un día en casa mio güela, yá cuantayá, entamó ella a falar con un mozu forasteru que, daquella, andaba cola mio hermana y, nuna d'estes, espetó, mirando pa la mio hermana: "Ye un mozu mui curiosu". El mozu, que poco sabía d'asturianu, quedó entós varáu, y anque nesi momentu nada nun dixo, porque yera educáu, díxo-y más tarde a la mio hermana qu'él en nada nun se metiera pa que la paisana lu llamara "curiosu". Vei equí un exemplu de les enguedeyaes situaciones que les llingües son a xenerar...

Pues bien, los términos ast. curiosu y cast. curioso son un exemplu cenciellu de lo qu'en llingüística se conoz como una pareya de 'amigos falsos'. Los 'amigos falsos' son pares de términos de dos llingües distintes, pero averaes, qu'embaxo una forma asemeyada enzarren un conteníu o sentíu dafechamente diferente. Nel casu que viemos, ye clara la oposición ente l'ast. curiosu 'guapu, bon mozu' y el cast. curioso 'cacipleru', que fixo que'l tracamundiu pudiera dase. La cosa complícase tovía más nesti exemplu si nos fixamos en qu'un sentíu adicional del cast. curioso queda cubiertu col términu ast. llamador. El castellanu "es un asunto muy curioso" dizse n'asturianu "ye un asuntu mui llamador". Nuna columna anterior viéramos yá'l casu del ast. faba, qu’equival al cast. alubia, habichuela o judía, mientres que'l cast. haba equival al ast. faba de mayu o fabona.

Definíu'l fenómenu, y puestos los primeros exemplos, vamos dicir darréu qu'estos exemplos nun son, nin muncho menos, esceicionales, sinón que, más bien a la escontra, son abondos los casos asemeyaos que se dan ente voces de les llingües asturiana y castellana. Y, amás, xustamente ente voces bien frecuentes nel so usu. L'ast. llombu, por exemplu, equival al cast. espalda, pero'l cast. lomo equival al ast. renaz. Esto ye, l'asturianu llama llombu a la parte alta, y renaz a la parte baxa, mientres que'l castellanu llama cast. espalda a la parte alta (o a la totalidá) y cast. lomo a la parte baxa. L'asturianu caña (o cana) ye'l cast. rama, pero l'ast. rama refierse al 'conxuntu de les cañes del árbol'. El cast. roca significa 'piedra, en xeneral', pero n’asturianu nun hai más roques que les que tán a la vera la mar. Pa los otros usos, tira l'asturianu de la voz xeneral piedra, y de los más específicos morrillu, cuetu, lláscara,...

Casos como estos dificulten, na práctica, muncho más de lo que paez, l'actu comunicativu ente falantes de les dos llingües, hasta'l puntu de que, mesmamente, en dalgún casu, la voz qu'ofiende nuna llingua empondera na otra. Yá viemos a esti respeutu'l casu del términu curiosu. Vamos amestar agora'l del ast. arrogante 'xenerosu', que tien en castellanu'l sentíu de lo que n'asturianu ye 'enchipáu, soberbiosu'. Idéntiques les voces, mui diferentes los sentíos. Si vos llama neciu un asturianu, ta diciéndovos, como bien sabéis, qu'insistís n'escesu, que sois testerones, sentíu que'l castellanu espresa per mediu de les sos voces cast. obstinado, terco. Pero andái con cuidáu, que si vos  llama necio un castellanu, tará llamándovos 'inorante' o peor tovía 'fatu, faltosu'. En cualquier casu, ta insultándovos gravemente, ¡tenéilo en cuenta!

Dacuando, los amigos falsos encadénense dando llugar a redes semántiques realmente complexes. Fixáivos, por exemplu, nel ast. mofu, porque esta voz asturiana dizse en cast. musgo, pero'l cast. moho ye n'ast. mugor. Esta última voz, n'asturianu, garra, amás, el sentíu de 'porquería', equivaliendo nesti sen al cast. mugre. Polo tanto, ast. mugor toma l'espaciu semánticu que'l castellanu recubre coles voces cast. moho, y cast. mugre. Un enguedeyu, como veis.... Y ye que, n'efeutu, les llingües humanes son toes (y toes inclúi la llingua asturiana) d'una complexidá notable.

Andái con procuru, polo tanto, colos amigos falsos, pa nun caer dafechu nes sos redes, y sobre too si faláis con un castellanu y nun ye esti amigu vuestru, anque sía falsu...

Lo que nun quita pa que nun andéis tamién con procuru colos amigos verdaderos que, dacuando en vez, yá vos digo yo que son peores que los falsos...